POZİTİF KBB · UYKU ÜZERİNE BİR DİZİ · BÖLÜM 1
Prof. Dr. Erol Egeli
Soframızı özenle kurarız; peki bütün bir güne bizi yeniden hazırlayan uykuya aynı özeni gösterir miyiz?
Modern insan sofrasını nasıl da özenle kurar. Örtüyü düzeltir, çatalı bıçağı yerli yerine koyar, peçeteyi katlar, belki bir mum yakar. Sıradan bir akşam yemeği bile küçük bir törene dönüşür. Kimse tencereyi masaya fırlatıp “hadi yiyin” demez. Yani insan, karnını doyururken bile kendine bir saygı gösterir.
Şimdi aynı insanın uykuya gidişine bakın. Çoğu zaman ortada hiçbir tören yoktur. Işıklar tepede yanar, oda bunaltıcı sıcaktır, telefon hâlâ elinin altında parlar. Bazen uyku bir tercih bile değildir; kanepede, yarı oturur halde dalınır. Bizi birkaç saat ayakta tutan yemeği törenle kutsar, ama bütün bir güne bizi yeniden hazırlayan uykuyu böyle savsaklarız.
Oysa uyku, sandığımız gibi boş geçen bir ara değildir. Tam tersine, bedenin kendini en yoğun onardığı dönemdir. En derin evrelerinde beyin, gece boyunca adeta kendi bakımını üstlenir: Rochester Üniversitesi’nden Nedergaard ve ekibinin çalışması, ilkin hayvan çalışmalarında, beynin gün boyu biriken atıkları temizleyen sisteminin asıl biz uyurken çalıştığını, uyanıkken ise neredeyse durduğunu gösterdi. Çarpıcı bir bulgu bu — üstelik bilim dünyasında hâlâ tartışılıyor, ki dürüst bilim zaten böyle olmalı. Yine o derin uykuda beden büyüme hormonunun büyük kısmını salgılar; dokuların onarımı, kasların yenilenmesi, bağışıklığın toparlanması hep o sırada olur. Yani uyku bir “kapanma” değil, bir bakım vardiyasıdır.
Farkı ertesi sabah görürüz — hem de “hasta” olmayan insanlarda bile. İyi uyunmadığında dikkat dağılır, algı bulanır, kararlar ağırlaşır. Duygusal tarafı ise daha da çarpıcı: Matthew Walker’ın araştırmaları, iyi dinlenememiş beyinde duygu merkezinin (amigdala) çok daha tepkili hale geldiğini, onu dengeleyen frenin ise gevşediğini gösteriyor. İnsan resmen “hep gaz, az fren” olur. “Bugün bir türlü kendime gelemedim” dediğimiz o hâlin altında, işte bu yatıyor.
Bütün bunlar için ortada bir hastalık, bir teşhis olması gerekmez. İnsan tıbben sağlıklı, hiçbir şikâyeti olmayan biri olabilir — ama yine de kendi potansiyelinin çok altında yaşıyordur, çünkü uykuya hak ettiği saygıyı hiç göstermemiştir. İşte bu boşluk — hastalık değil, kullanılmamış kapasite — Pozitif KBB’nin çıkış noktası.
Uykunun istediği ilk şey saygıysa, ikincisi düzendir. Onu da bu dizinin ikinci bölümünde konuşacağız.
SEÇİLMİŞ KAYNAKLAR
- Xie L, Kang H, Xu Q, et al. Sleep drives metabolite clearance from the adult brain. Science. 2013;342(6156):373–377. PMID 24136970.
- Growth hormone and sleep: derin uyku, büyüme hormonu salınımı ve doku onarımı üzerine derleme. Frontiers in Endocrinology. 2023.
- Hudson AN, Van Dongen HPA, Honn KA. Sleep deprivation, vigilant attention, and brain function: a review. Neuropsychopharmacology. 2019. PMID 31176308.
- Yoo SS, Gujar N, Hu P, Jolesz FA, Walker MP. The human emotional brain without sleep — a prefrontal amygdala disconnect. Current Biology. 2007;17(20):R877–R878. PMID 17956744.
Prof. Dr. Erol Egeli, İstanbul’da çalışan bir Kulak Burun Boğaz ve Baş-Boyun Cerrahisi profesörüdür. Pozitif KBB, pozitif psikolojinin ilkelerini kulak-burun-boğaz hekimliğine uygulayan, kendisinin geliştirdiği özgün bir hasta-eğitimi çerçevesidir — tıbben sağlıklı sayılan insanların kendi en yüksek kapasitelerine ulaşmalarına yardımcı olmayı amaçlar. Bu yazı, uyku üzerine bir yazı dizisinin ilk bölümüdür.
