POZİTİF KBB · UYKU ÜZERİNE BİR DİZİ · BÖLÜM 7
Prof. Dr. Erol Egeli
Gündüz uykusu çoğu zaman küçümsenir. Oysa düşünmekten iyice yorulmuş bir zihin için kısa ve amaçlı bir mola, bir kaçamak değil; zihnin ihtiyaç duyduğu bir onarımdır.
Sıra gündüz uykusunda. Uyku öğütlerinde bu konu ya hiç açılmaz ya da geçiştirilir; gündüz uykusu çoğu zaman “geceyi bozan şey” diye görülür. Ben böyle düşünmüyorum. Nedenini anlatmak için önce zorlu düşünmenin ne olduğundan söz etmem gerek.
Daniel Kahneman, Hızlı ve Yavaş Düşünme’de şu ayrımı yapar: bir yanda hızlı, sezgisel, neredeyse hiç çaba istemeyen düşünme — “Sistem 1”; öbür yanda yavaş, tartıp biçen, hesaplayan analitik düşünme — “Sistem 2”. Kahneman’a göre analitik düşünmek yorucudur, zihin ise tembel: fırsatını bulunca bu yükün altından kalkmaya değil, kaçınmaya bakar. En zeki öğrenci bile kolay bir soruyla karşılaştığında zahmetli yolu seçmez, hazır sezgisel cevaba atlayıverir. Gerçek analitik düşünme, tam da bu kadar yorucu olduğu için seyrektir.
Zihnini gün boyu böyle çalıştıran herkes için bunun pratik bir karşılığı var. Gününüzü baştan sona analitik düşünerek geçirirseniz beyniniz alışılmadık ölçüde yorulur, çünkü çoğu zihin bu tür bir düşünmeye ancak ara sıra ve kısa süreliğine girer. Analitik işlere en çok yoğunlaştığım dönemlerde tek bir kısa uykunun yetmediğini gördüm. O zamandan beri, yoğun günlerde gün içinde iki üç kez onar dakika kestirip analitik düşünmeyi böyle sürdürürüm. Kestirme üzerine yapılan araştırmalar da bunu doğruluyor: on dakikalık kısa uykular uyanıklığı gözle görülür biçimde toparlar, zihni keskinleştirir; üstelik uykunun yalnızca en hafif evrelerinde kalındığı için, uzun uykulardan sonra gelen o sersemliği de arkalarında bırakmazlar. Karşılaştırmalı çalışmalarda en verimli süre on dakika dolayında çıkıyor: insanı dinlendirecek kadar uzun, sersemletmeyecek kadar kısa.
Yalnız tek şartla: gece uykusundan çalmadığı sürece. Gündüz uykusu geceyi kemirmeye başlamışsa, ondan vazgeçmek gerekir. Ama geceye dokunmuyorsa —kısa tutulup günün erken saatlerinde yapıldığında çoğu insanda dokunmaz— zihniyle geçinen biri için günde birkaç kısa kestirme, kaçamak değil gerçek bir onarımdır. Aslında bu, baştan beri söylediğimiz şeyin gündüze düşen yüzü: analitik iş zihni durmadan yorar; kısa bir mola ise hem o işi gün boyu sürdürmeyi sağlar hem de akşamı iyi bir uykuya bağlar.
Gelgelelim her gündüz uykusu bir değildir; asıl mesele de burada. Ağır bir zihinsel emekten sonra yorgun düşen zihni toparlayan amaçlı bir kestirme başkadır; gün boyu doğru dürüst hiçbir zorlu işe girmemiş birinin, televizyon karşısında sırf can sıkıntısından dalıp gitmesi başka. İlki gerçek bir yorgunluktan doğar. İkincisiyse dinlenme değil, atalettir: yapacak iş bulamadığından uykuya kayan bir zihin. Gördüğüm kadarıyla tehlikeli olan da bu ikincisi: gerçek bir yorgunluğa dayanmaz, üstelik gelen geceyi de bozar. İlke baştan beri aynı: önemli olan uykunun kendisi değil, onu hak ettiren şeydir. İyi, düzenli bir çabanın ardından gelen kestirme bir armağandır; boş, tekdüze bir günü dolduran uykuysa çoğu zaman ertesi geceden çalar. (Şu da var: gündüz uykululuğu sürekli ve elde olmadan gelmeye başladıysa, ona ayrıca dikkat etmek gerekir; inatçı bir gündüz uykululuğu, gece uykusunun işini görmediğinin işareti olabilir.)
SEÇİLMİŞ KAYNAKLAR
1. Kahneman D. Thinking, Fast and Slow. New York: Farrar, Straus and Giroux; 2011 (Sistem 1 / Sistem 2; analitik düşünmenin zahmetli, çoğu zaman kaçınılan doğası).
2. Brooks A, Lack L. A brief afternoon nap following nocturnal sleep restriction: which nap duration is most recuperative? Sleep. 2006;29(6):831–840. PMID 16796222 (kısa öğle uykusunda en dinlendirici süre).
