POZİTİF KBB · BAŞ DÖNMESİ VE DENGE · BÖLÜM 6
Prof. Dr. Erol Egeli
Dört ay, bir MR, bir EEG, bir EKG, bir ekokardiyografi ve bir dizi denge testi. Hepsi normal çıkmıştı. Çözüm, hiçbirinin cevaplayamayacağı bir soruda saklıydı: bayılma derken tam olarak neyi kastediyorsun?
Ortaokul çağının sonlarındaki bir kız çocuğu, annesi ve babasıyla birlikte geldi. Şikâyet dört aydır sürüyordu ve tek kelimeyle ifade ediliyordu: bayılma.
Okulda oluyordu. Bazen otobüste.
Aile panik halindeydi — ve bu panik, artık tek başına bir sorundu. Çocuğun lise hazırlık sınavına çalışma performansı bozulmuştu. Ama iş bununla kalmamıştı: anne ve babanın da iş performansı düşmüş, işe gidemedikleri günler artmıştı. Ev tamamen bu meseleye kilitlenmişti.
Daha önce gittikleri hastanelerde manyetik rezonans görüntüleme, EEG, EKG, ekokardiyografi ve vestibüler testler yapılmıştı. Hiçbirinde bir şey çıkmamıştı. Şikâyetler ise hiç azalmadan sürüyordu.
Muayene ve dışlama
Ayrıntılı bir hikâye aldım, kulak burun boğaz muayenesi ve nörolojik muayene yaptım. Patoloji düşündüren bir bulgu yoktu.
Bir ergende bayılma şikâyeti hafife alınacak bir şey değildir; bu yüzden dışlanması gereken başlıkları tek tek sorguladım. Çarpıntı öyküsü var mıydı, efor sırasında mı oluyordu, ailede genç yaşta ani ölüm öyküsü var mıydı. Beslenme ve sıvı alımını sorguladım — özellikle sabah kahvaltısını, çünkü okulda ve otobüste olması bunu düşündürüyordu. Hiçbirinde sorun yoktu, ve kardiyolojik ile nörolojik değerlendirmeleri zaten normaldi.
Geriye tek bir soru kalmıştı. Ve o soru, dört ay boyunca kimsenin sormadığı soruydu.
“Bayılma” derken
Ondan, o anlarda tam olarak ne yaşadığını ayrıntısıyla anlatmasını istedim.
Anlattıkça tablo değişti.
Hiç düşmemişti. Bilinç kaybı hiç olmamıştı. Tarif ettiği şey, bayılacakmış gibi içinin geçmesiydi. Bir keresinde okulda otururken “sıranın üzerine çöktüm gibi” demişti — ama o sırada bile sandalyede oturuşu bozulmamıştı.
Yani ortada senkop yoktu. Presenkop vardı; yani bayılacak gibi olma hissi.
Dört aylık tetkik zincirini başlatan şey bir bulgu değildi. Bir kelimeydi.
Bunu vurgulamak istiyorum, çünkü kimse yanlış bir şey yapmamıştı. Çocuk yalan söylemiyordu; gerçekten bir şey yaşıyordu. Ailesi de doğru davranmıştı: çocuğu bayılıyorsa hekime götürmek gerekir. Hekimler de doğru davranmıştı; “bayılma” duyulduğunda kalp ve beyin araştırılır.
Ama zincirin en başında, herkesin aynı kelimeyi kullandığı ama farklı şeyler kastettiği bir nokta vardı. Bu yazı dizisinin ilk yazısında, göz kararmasının — bayılacak gibi olma halinin — ayrı bir kategori olduğunu ve baş dönmesiyle karıştırılmaması gerektiğini yazmıştım. Burada aynı karışıklığın tersini görüyoruz: presenkop, senkop sanılmıştı.
Zemin
Şikâyetin adı yerinden oynayınca, asıl soru kaldı: peki bu his neden oluyordu?
İki şey çıktı.
Birincisi, sınav stresi başlamıştı. Kendinden beklediği çalışma performansını gösteremiyordu ve bunun farkındaydı.
İkincisi ve daha somutu: uyku düzeni tamamen bozuktu. Ama ilginç olan şu — bunu ne kendisi ne de ailesi fark etmişti. Hatta sorun bile etmemişlerdi.
Yatak odasında televizyon vardı. Bilgisayar vardı. Cep telefonu ise yatağına kadar giriyordu. Geç saatlere kadar süren, hepimizin tanıdığı o sosyal medya döngüsü kurulmuştu.
Dört ay boyunca hiçbir tetkik bu odaya bakmamıştı.
Görüşme
Uykunun neden bu kadar önemli olduğunu anlattım. Beynin ertesi güne hazırlanmasının ancak yeterli ve düzenli uykuyla mümkün olduğunu, bu ayarın bozulduğunda bedenin nasıl tepki verdiğini.
Sonra somut olanı söyledim: televizyon, bilgisayar ve cep telefonu yatak odasında bulunmamalı. Bunların uykusunu perişan ettiğini açıkladım.
Dinlerken gülümsüyordu. Kabullenir gibiydi — sanki söylediklerim ona yeni bir şey değildi.
Sordum: uykunla yaşadığın his arasındaki ilişkiyi anladın mı?
“Kesin anladım.”
Sonra asıl olan oldu. Cihazların yatak odasından çıkması gerektiğini ben tekrar etmedim — kendisi söyledi. Annesiyle birlikte, odada bu düzenlemeyi hemen yapacaklarını belirttiler.
Bu, önceki yazıda anlattığım şeyin bir örneği daha: hastalar çoğu zaman bilmedikleri bir şeyi öğrenmiyorlar. Bildikleri bir şeyin adı konuyor ve onu değiştirmelerine izin veriliyor.
Sonra ne oldu
Annesi üç gün sonra beni aradı.
“Bu iş bu kadar mı kolaydı? İnanamıyorum. Aylarca ne kadar korktuğumuza ve bunun bir iki günde düzelmesine hâlâ şaka gibi geliyor.”
Teşekkür etti, ve diğer çocuğunun tamamen başka bir şikâyeti için randevu aldı.
Bu vaka ne gösteriyor
Yapılan tetkiklerin hiçbiri gereksiz değildi. “Bayılma” duyulduğunda o tetkikler istenir; istenmeseydi bu bir eksiklik olurdu.
Sorun tetkiklerde değil, tetkiklerin cevapladığı soruda. Hepsi “bu çocuk neden bayılıyor?” sorusuna cevap arıyordu. Oysa sorulması gereken soru şuydu: bu çocuk bayılıyor mu?
Bu soru bir cihazla sorulamaz. Yalnızca yeterince zaman ayrılmış bir görüşmede, çocuğun kendi cümleleriyle anlatmasına izin verilerek sorulabilir.
İkinci gösterdiği şey de şu: dört ay boyunca hasta yalnızca çocuk değildi. Anne ve babanın iş düzeni bozulmuş, evin tamamı bu meseleye kilitlenmişti. Belirsizlik bir kişide kalmıyor; etrafındaki herkese yayılıyor. Bu yüzden doğru adı koymak, çoğu zaman tek bir kişiyi değil bir aileyi rahatlatıyor.
| Bayılmada ihmal edilmemesi gerekenler Bu vaka, ergenlerdeki bayılma şikâyetinin hafife alınabileceği anlamına gelmez — tam tersini gösterir, çünkü bu çocukta kardiyolojik ve nörolojik değerlendirme yapılmıştı ve normaldi. Şu durumlarda mutlaka hekime başvurulmalı ve kardiyolojik değerlendirme yapılmalıdır: efor sırasında ya da spor yaparken bayılma; öncesinde çarpıntı hissedilmesi; hiçbir öncü belirti olmadan aniden bayılma; bayılma sırasında yaralanma; ailede genç yaşta açıklanamayan ani ölüm öyküsü. Ayrıca gerçek bilinç kaybının olduğu, kasılmaların eşlik ettiği ya da sonrasında uzun süren şaşkınlık halinin görüldüğü durumlar ayrıca değerlendirilmelidir. |
Ve son olarak, bu yazı dizisinin başından beri tekrarladığım şey burada bir kez daha karşımıza çıkıyor. Bir şikâyetin adını doğru koymak, tedaviye giden yolun ilk basamağı değil. Çoğu zaman tedavinin kendisi.
BU DİZİ ÜZERİNE
Bu yazıyla altı bölümlük bir dizi tamamlanıyor: vertigonun ne olduğu, yanlış bir adın nasıl yerleştiği, o adın nasıl kaldırıldığı, kimlerin bu tabloya daha yatkın olduğu ve iki hastada bunların nasıl göründüğü. Baştan okumak isteyenler için diziye ilk bölümden başlamak en iyisi.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişiye özel tıbbi değerlendirmenin yerini tutmaz. Vaka, hasta ve ailesinin tanınmasını engellemek için sadeleştirilerek aktarılmıştır. Bayılma ve baş dönmesinin pek çok nedeni vardır; bunların bir kısmı gecikmeden değerlendirilmeyi gerektirir.
Kaynaklar
Bisdorff A, von Brevern M, Lempert T, Newman-Toker DE. Classification of vestibular symptoms: towards an international classification of vestibular disorders. Journal of Vestibular Research, 2009;19(1–2):1–13.
Hoepel SJW, ve ark. Sleep and dizziness in middle-aged and elderly persons: a cross-sectional population-based study. Sleep Epidemiology, 2023.
Staab JP, Eckhardt-Henn A, Horii A, ve ark. Diagnostic criteria for persistent postural-perceptual dizziness (PPPD). Journal of Vestibular Research, 2017;27(4):191–208.
