POZİTİF KBB · BAŞ DÖNMESİ VE DENGE · BÖLÜM 2
Prof. Dr. Erol Egeli
Bir kelime söylemek on saniye sürer. O kelimeyi geri almak on yıl sürebilir. Baş dönmesinde yanlış konan bir ad, çoğu zaman şikâyetin kendisinden daha uzun ömürlü olur.
Muayenehaneme gelen hastaların önemli bir kısmı cümlesine şöyle başlar: “Benim yıllardır vertigom var, yine ataklar başladı.” Bazıları daha da ileri gider. “Kristallerim yine oynadı” der. “Benim menierim var” der.
Ayrıntılı bir hikâye aldığımda, dikkatli bir kulak burun boğaz muayenesi ve nörolojik değerlendirme yaptığımda, bu hastaların çoğunda ortada ne iyi huylu pozisyonel vertigo vardır ne de Menière hastalığı. Çoğunda vertigo bile yoktur — bir önceki yazıda ayırdığımız anlamda, yani gerçek bir hareket yanılsaması yoktur. Olan şey sersemliktir, dengesizliktir, başın sürekli boş ve ağır hissedilmesidir.
Peki bu insanlar bu kelimeleri nereden aldı?
Neredeyse hiçbiri kendi uydurmadı. Ama hepsi de bir hekimden duymadı.
Adın üç yolu
Bu kelimenin hastaya ulaşmasının pratikte üç yolu var ve üçü de en az diğeri kadar sık.
Bir hekim söylemiştir. Kısa bir görüşmede, iyi niyetle, elde olan en yakın adla.
Bir tanıdıktan gelmiştir. Komşusunda, akrabasında ya da iş arkadaşında vertigo tanısı vardır. O kişi şikâyetlerini anlatır, hasta kendi şikâyetlerini onunkiyle örtüştürür. Oysa iki tablonun ortak yanı çoğu zaman yalnızca “başım dönüyor” cümlesidir — ki bir önceki yazıda gördüğümüz gibi, o cümle dört ayrı durumu birden anlatabiliyor.
Kendisi okumuştur. İnternette baş dönmesini aratır, karşısına çıkan tanımlardan birini kendi durumuna yakıştırır. Yanlış bir şey yaptığı için değil; okuduğu metin, kendisininkiyle karıştırılabilecek üç ayrı durumu ayırt etmesine yardım etmediği için.
Son iki yolda dikkat çekici bir şey oluyor: hasta hekime, tanısını çoktan koymuş olarak geliyor. Kapıdan “bende vertigo var” diyerek giriyor.
Bu, kısa bir görüşmede kritik bir farka yol açar. Hasta bir şikâyetle gelirse, hekim onu adlandırmak zorundadır. Hasta bir adla gelirse, o ad çoğu zaman sorgulanmaz — üzerine konuşulur. Görüşme, “sizdeki nedir” sorusuyla değil, “vertigonuz ne durumda” sorusuyla başlar. Böylece hastanın kendi getirdiği ad, muayenehanede resmiyet kazanır.
On dakikada söylenen kelime
Burada kimseyi suçlamıyorum, çünkü suçlanacak bir kişi yok. Suçlanacak bir aritmetik var.
Ülkemizde hastane polikliniklerinde bir hastaya ayrılabilen süre çoğu zaman beş ila on dakikadır. Benim bu yazıda anlatacağım türden bir görüşme, otuz dakikayla bile bitmez; bu tip hastalar en az bir saatimi alır. Aradaki fark, hekimin bilgisinden ya da özeninden kaynaklanmıyor. Hiç kimsenin sahip olmadığı bir kaynaktan kaynaklanıyor: zamandan.
Ve şu aritmetik ortaya çıkıyor: on dakikada “vertigo” demek mümkündür. On dakikada “sizde vertigo yok; sizdeki sersemlik, şu sebeple, şu şekilde ortaya çıkıyor” demek mümkün değildir. Birincisi bir kelimedir, ikincisi bir görüşmedir. Sistem hızlı olanı ödüllendirir.
Böylece hastaya, kendisini rahatlatmak için, elde olan en yakın ve en tanıdık ad verilir — ya da hastanın getirdiği ad, sorgulanmaya vakit olmadığı için olduğu gibi kabul edilir. Hekim bunu iyi niyetle yapar. Hasta da bir cevap aldığı için rahatlar. Sorun o an değil, ertesi gün başlar.
Kelime eve gidiyor
Hasta muayeneden çıkar, eve gider ve o kelimeyi arar. Burada dikkat edilmesi gereken bir incelik var: hasta yanlış bir şey yapmıyor. Doğru davranıyor. Kendisine söylenen tanıyı öğrenmek istiyor, ki bu makul ve hatta takdir edilesi bir şeydir.
Ama yanlış kelimeyi araştırıyor.
Karşısına kendisinde olmayan bir hastalığın seyri çıkıyor. İlaçları çıkıyor. “Ömür boyu sürer mi” tartışmaları çıkıyor. Ve ihtimaller listesinin bir yerinde, mutlaka, beyin tümörü çıkıyor.
Bir insanın zihni, kendisine ait olduğu söylenen bir listede en korkutucu maddeyi görürse, o maddeyi bir daha kolay kolay bırakmaz. Yıllar sonra bana gelen hastanın taşıdığı asıl yük, baş dönmesi değildir. On yıldır arka planda çalışan bir sorudur: “Acaba bende bir şey mi var?”
Yanlış bir tanı yalnızca yanlış bir bilgi değildir. Hastanın kendi bedenine bakma biçimini değiştiren, yıllarca çalışan bir programdır.
Etiket neden bırakılmıyor
Şimdi işin en az konuşulan kısmına geliyorum, ve bunu dikkatle söylemek istiyorum.
Vertigosu olmayan, sersemlik tarifleyen hastalarımın büyük bölümünde, ayrıntılı sorgulamada aynı zemin çıkar: düzensiz bir yaşam, bozulmuş uyku düzeni, uzun süredir taşınan psikolojik yükler. Hastaların çoğu bu bağlantının farkında değildir. Ama bilinçaltında, bir yerlerde, bilir.
Böyle bir dönemde birine “vertigo” dendiğinde, o ad yalnızca bir şikâyeti açıklamaz. Hayatın o dönemine dair başka şeyleri de açıklar. İşlerin yolunda gitmemesini, yorgunluğu, dağınıklığı, yapılamayanları. Açıklanamayan bir sıkıntıya bir ad bulunduğunda zihin rahatlar — bu insani ve son derece normal bir şeydir. Hiç kimse bunu bilerek yapmaz.
Ama sonuç şudur: ad, bir açıklamadan çıkıp bir sığınağa dönüşür. Ve sığınakları bırakmak zordur.
Bu yüzden karşımdaki insan bana on yıllık bir tanıyla gelir ve o tanı, dosyasındaki hiçbir belgeye dayanmıyordur.
Taşı kim çıkaracak
Bir atasözümüz vardır: kuyuya atılan taşı kırk kişi çıkaramaz. Tıpta bu, olduğu gibi geçerlidir.
Etiketi koymak saniyeler alır ve hiçbir risk taşımaz. Etiketi kaldırmak saatler alır ve risk taşır. Çünkü on yıldır “vertigom var” diyerek dolaşan bir hastaya “sizde vertigo yok” dendikten sonra, istatistiksel olarak çok düşük bir ihtimalle de olsa, tesadüfen gerçek bir hastalık ortaya çıkabilir. O gün geldiğinde hasta, on yıl önce zihnine yerleşmiş olan o listeye geri döner ve yeni durumu eski korkusuyla birleştirir.
Yani sistem, yanlış adı koymayı ödüllendirir ve kaldırmayı cezalandırır. Meslektaşlarımın çoğunun bu taşa dokunmamasının sebebi ihmal değil, bu asimetridir. Ben bu taşı çıkarmayı, mesleğimin en zor tarafı olarak görüyorum — ve yıllar içinde biriken tecrübenin verdiği özgüvenle yapıyorum.
| Bu yazının söylemediği şey Burada anlatılanlar, “baş dönmesi çoğunlukla psikolojiktir, hekime gitmeye gerek yoktur” anlamına gelmez. Tam tersi. Bu değerlendirmelerin tamamı, ayrıntılı bir hikâye, kulak burun boğaz muayenesi ve nörolojik muayene yapıldıktan sonra gelir. Gerçek bir hastalık dışlanmadan hiçbir açıklama yapılamaz. Bu yazının konusu tetkiksiz teşhis değil, hakkı verilmiş bir değerlendirmenin ardından hastaya doğru adın söylenmesidir. |
Peki bundan sonra ne oluyor
Buraya kadar anlattığım şey sorunun tarifi. Asıl soru şu: on yıllık bir etiket nasıl kaldırılır?
Cevabı, hastaya “sizde vertigo yok” demek değildir. Bu cümle tek başına hiçbir işe yaramaz; hatta çoğu zaman hastayı bir sonraki hekime yollar. Yanlış adın yerine yeni bir ad koymak da işe yaramaz — hasta bu kez o kelimeyi araştırır ve taş başka bir kuyuya düşmüş olur.
İşe yarayan şey, hastanın kendi hikâyesindeki bağlantıyı kendisinin kurmasıdır. Bunun nasıl olduğunu, muayenehanemde adım adım nasıl yürüdüğünü ve bu görüşmenin neden ilaçsız bittiğini bir sonraki yazıda anlatacağım.
BU SERİNİN DEVAMI
Bölüm 3 — Taşı çıkarmak: hastanın kendi bağlantısını kurduğu görüşme, ve neden reçetesiz biter.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişiye özel tıbbi değerlendirmenin yerini tutmaz. Baş dönmesinin pek çok nedeni vardır; bunların bir kısmı gecikmeden değerlendirilmeyi gerektirir.
Kaynaklar
Bisdorff A, von Brevern M, Lempert T, Newman-Toker DE. Classification of vestibular symptoms: towards an international classification of vestibular disorders. Journal of Vestibular Research, 2009;19(1–2):1–13.
Staab JP, Eckhardt-Henn A, Horii A, ve ark. Diagnostic criteria for persistent postural-perceptual dizziness (PPPD). Journal of Vestibular Research, 2017;27(4):191–208.
Lopez-Escamez JA, Carey J, Chung WH, ve ark. Diagnostic criteria for Menière’s disease. Journal of Vestibular Research, 2015;25(1):1–7.
von Brevern M, Bertholon P, Brandt T, ve ark. Benign paroxysmal positional vertigo: diagnostic criteria. Journal of Vestibular Research, 2015;25(3–4):105–117.
Bhattacharyya N, Gubbels SP, Schwartz SR, ve ark. Clinical practice guideline: benign paroxysmal positional vertigo (update). Otolaryngology–Head and Neck Surgery, 2017;156(3_suppl):S1–S47.
