POZİTİF KBB · UYKU ÜZERİNE BİR DİZİ · BÖLÜM 4
Prof. Dr. Erol Egeli
Uyku için en iyi hazırlık zihni susturmak değil, onu iyi yormak — ama yormanın doğru ve yanlış bir yolu var.
Uyku için en önemli hazırlık aslında bedende değil, zihinde. Ve burada yaygın bir inanışa ters bir şey söyleyeceğim. Çoğu insan yatmadan önce zihni “boşaltmak”, susturmak gerektiğini sanır. Oysa benim gözlemim tam tersi: asıl mesele zihni boşaltmak değil, onu iyi yormak. Tam anlamıyla, düzenli bir biçimde çalıştırılmış bir beyin derin uyur. Yani soru “zihni yoralım mı” değil, “nasıl yoralım” sorusudur.
Bence iki türlü zihinsel yorgunluk var ve bunlar bizi birbirinin tam zıttı iki geceye götürüyor. Biri düzenli yorgunluk: tek bir konuya, tek bir ipin ucuna dikkatle tutunmanın yorgunluğu — bir kitap okumak, yazmak, merak ettiğiniz bir konuyu kurcalamak, kendinizi tek bir şeye vermek. Beyin çalışır, ama düz bir hat boyunca. Diğeri ise kaotik yorgunluk: aynı anda bin bir yöne çekilmenin yorgunluğu. Telefonda akıp giden ekran, kanaldan kanala zıplayan uzaktan kumanda, birbiriyle hiç bağlanmayan parçalar arasında savrulan bir zihin. İkisi de yorar beyni. Ama düzenli yorgunluk uykuya usulca oturur; kaotik yorgunluk ise dağınıklığını gecenin içine taşır, uyku da onunla birlikte huzursuzlaşır.
Bilim de aslında aynı şeyi kendi diliyle söylemeye başladı. Yıllarca “yatmadan önce ekrana bakma” dendi — sanki sorun ekranın ışığıymış gibi. Oysa daha yeni araştırmalar başka bir yeri işaret ediyor: uykuyu asıl bozan şey ekran süresi değil, uyku öncesi zihnin uyarılmış, teyakkuzda, bir türlü durulmayan hali. Sosyal medya üzerine yapılan çalışmalar, kişinin ekranda ne kadar duygusal ve telaşlı gezindiğinin, harcanan dakikadan daha belirleyici olduğunu gösteriyor. Sürekli kontrol etme, biteviye yenilik, başkalarının hayatıyla sessiz kıyas — zihni açık tutuyor. İşte kaotik yorgunluk tam da bu. Buna karşılık, sakin ve insanı içine çeken bir okumanın uyku kalitesini iyileştirdiği gösterilmiş. Yani son bir saatte zihne ne verdiğimiz önemsiz değil; o, gelen geceyi biçimlendiriyor.
O halde pratik öğüt şu: akşamın etrafına bir sınır çizin. Eve geldiğinizde, gerçekten eve gelin — bir bakıma kendi dünyanıza, yakın ailenizin dünyasına çekilin, dışarının gürültüsünü kapıda bırakın. Bu, dünyaya sırt çevirmek değil; zihnin dinlenebilmesi için her akşam kapıyı usulca kapatmak. Televizyon — illa olacaksa — yalnızca bilerek seçilmiş, dikkatle izlenen bir program; asla kanaldan kanala atlamanın o huzursuz titreşimi değil. Sosyal medya ise tamamen bir kenara. Onların yerine zihni tek bir hat boyunca meşgul eden bir şey: bir kitap, bir yazı, kafanıza takılan gerçek bir soru. Zihni bilerek ve düzen içinde yorun.
Ama burada önemli bir ayrıntı var, hastalarıma da sık sık söylerim: “kitap okuyun” demek tek başına yetmez. Hafif bir roman, sürükleyici ama kolay bir dizi tadında bir kitap, zihni yeterince çalıştırmayabilir — vakit geçirtir ama yormaz. Beyni uykuya asıl hazırlayan, sizi bir zincir içinde düşündüren okuma: analitik bir yazı, bir inceleme, bir akademik makale, ya da bir problemi çözmek. Kıymet, bir muhakemeyi adım adım takip etmekte, düzenli ve bağlı düşünmekte. Zihni sadece oyalamakla, onu gerçekten yormak arasındaki fark budur.
İdeali, bütün bir akşamın böyle geçmesi — aileye ve insanın kendi iç dünyasına ayrılmış, dışarının baskısından bir mahremiyet ve saygıyla korunmuş saatler. Ama tüm akşamı koruyamıyorsanız, hiç değilse son bir saati koruyun. Uykudan önceki o altmış dakikada dünyaya kapıyı kapatın: sosyal medyayı, dışarının her çekimini bir yana bırakın, kendi dünyanıza dönün, zihni tek bir düzenli işle meşgul edin.
Bu son saatin böyle ağır basmasının bir sebebi daha var. Uykudan hemen önce zihne verdiğiniz şey, bir bakıma beynin gece boyu üzerinde çalışacağı malzemedir. Çünkü uyku, gün içinde öğrenilenin pekiştiği — tekrar tekrar oynatılıp kalıcı belleğe yerleştiği — zamandır. Yani akşamın son işi, sadece bir günü nasıl bitirdiğiniz değil, ertesi günü neyin üzerine kuracağınızın da parçası. Geride kalıcı bir iz bırakır. O son saatte zihne düzenli, değerli bir şey verirseniz, sadece gelen geceyi değil, ertesi sabahı da biçimlendirmiş olursunuz.
Bir de sessiz bir armağanı var bunun. Her akşam böyle tekrarlanan bir uğraş, zamanla bir alışkanlığa dönüşür — hem de iyi bir alışkanlığa. O okuma, o yazma, gerçek bir soruyu enine boyuna düşünme; sadece dinlendirici bir gece değil, yavaş yavaş hayatı zenginleştiren bir şey de olur. Yani daha iyi bir uyku ile daha iyi bir uyanık hayat, aynı küçük, düzenli uğraştan filizlenir.
Aynı şeyi çok daha yalın bir canlıda da gözlemledim. Bir köpeğim var. Şunu fark ettim: onu yatmadan önce alışılmadık yerlerde gezdirir, yeni kokuları merakla koklamasına izin verirsem, sonrasında çok güzel uyuyor. Çünkü köpekler kokuyla düşünür; koku onların zihninin çalışma biçimidir ve yeni kokularla dolu bir gezinti onlar için zihni düzenli, doyurucu bir biçimde yormak demektir. Doğru biçimde yorulmuş döner ve rahat uyur. Bunu bir kanıt diye sunmuyorum; sadece aklımda kalan bir gözlem. Ama şunu düşündürüyor: zihin — ister onunki, ister bizimki — en iyi boş durduğunda değil, iyi ve doyurucu biçimde kullanıldığında dinleniyor.
SEÇİLMİŞ KAYNAKLAR
- Kinsella JE, Chin BN. Mechanisms linking social media use and sleep in emerging adults in the United States. Behavioral Sciences (Basel). 2024;14(9):794. PMCID PMC11428943. DOI 10.3390/bs14090794.
- Finucane E, O’Brien A, Treweek S, et al. Does reading a book in bed make a difference to sleep in comparison to not reading a book in bed? The People’s Trial — an online, pragmatic, randomised trial. Trials. 2021;22(1):873. PMID 34996514. PMCID PMC8740874.
- Kahneman D. Thinking, Fast and Slow. New York: Farrar, Straus and Giroux; 2011 (Sistem 1 / Sistem 2; analitik düşünmenin zahmetli, çoğu zaman kaçınılan doğası).
- Rasch B, Born J. About sleep’s role in memory. Physiological Reviews. 2013;93(2):681–766. PMID 23589831 (gece boyu pekiştirme: yeni öğrenilenin kalıcı belleğe aktarılması).
