POZİTİF KBB · BAŞ DÖNMESİ VE DENGE · BÖLÜM 3
Prof. Dr. Erol Egeli
Yanlış bir tanıyı kaldırmanın yolu, hastaya “sizde o hastalık yok” demekten geçmiyor. Yerine yeni bir ad koymaktan da geçmiyor. Tek işe yarayan şey, hastanın kendi hikâyesindeki bağlantıyı kendisinin kurması.
Bir önceki yazıda, baş dönmesinde yanlış konan bir adın nasıl yerleştiğini ve neden yıllarca taşındığını anlattım. Şimdi asıl soruya geliyorum: on yıllık bir etiket nasıl kaldırılır?
Önce iki yanlış yolu eleyelim, çünkü ikisi de sezgisel olarak doğru görünür.
“Sizde vertigo yok” demek işe yaramaz. Bu cümle bir bilgi verir ama bir boşluk bırakır. Hasta on yıldır bir açıklamayla yaşıyordu; o açıklamayı elinden alıp yerine hiçbir şey koymazsanız, hasta boşluğu doldurmak için bir sonraki hekime gider. Genellikle de gider.
Yerine yeni bir ad koymak da işe yaramaz. “Vertigo değil, kaygıya bağlı sersemlik” demek kolaydır ve teknik olarak doğru bile olabilir. Ama hasta eve gider, bu kez o kelimeyi aratır ve aynı döngü baştan başlar. Taş kuyudan çıkmamış, sadece başka bir kuyuya düşmüştür.
Aşağıda anlattığım görüşme, yıllar içinde bu iki çıkmazdan öğrenerek oturdu. Otuz dakikayla bitmez; bu tip hastalar en az bir saatimi alır. Bunu bir yöntem olarak değil, işin gerçekten ne kadar sürdüğünün dürüst bir tarifi olarak yazıyorum.
BİRİNCİ ADIM
Önce muayene, sonra konuşma
Her şeyden önce ayrıntılı bir hikâye alırım. Ardından kulak burun boğaz muayenesi ve nörolojik muayene yaparım. Gereken durumlarda işitme testi ve denge değerlendirmesi eklenir.
Bu sıra tartışmaya açık değildir. Aşağıda anlatacağım hiçbir konuşma, gerçek bir hastalık dışlanmadan yapılamaz. Baş dönmesinin ciddi nedenleri vardır ve bunların bir kısmı gecikmeye tahammülü olmayan tablolardır. Hastayı dinlemek muayenenin yerini tutmaz; ikisi birlikte yapılır.
Bu adımın ikinci bir işlevi daha var, ve az konuşulur. Uzun uzun dinlenmek ve gerçekten muayene edilmek, hastada güven oluşturur. Bundan sonraki her şey o güvenin üzerine kurulacak.
İKİNCİ ADIM
Mekanizmayı anlatmak
Hastaya, denge sisteminin nasıl çalıştığını anlatırım. İç kulaktaki denge organının ne yaptığını, beynin gözden, kastan ve iç kulaktan gelen bilgileri nasıl birleştirdiğini, bu bilgilerden biri bozulduğunda ne olduğunu.
Bu, konuşmayı süslemek için yapılan bir giriş değil. Hastanın bir sonraki adımda kendi kararını verebilmesi için gereken zemin. Kendisine ne olduğunu değerlendirebilmesi için önce sistemin nasıl işlediğini bilmesi gerekiyor.
ÜÇÜNCÜ ADIM
Ölçütü hastaya vermek
Sonra ölçütü anlatırım. Gerçek vertigoda ne olur, ne olmaz. Hareket yanılsaması nedir, ne kadar sürer, neyle tetiklenir, nasıl geçer.
Ve sorarım: “Sende bunlar var mı?”
Cevabı hasta verir. Neredeyse her zaman “hayır” der.
Buradaki fark küçük görünür ama her şeydir. Ben hastaya “sizde vertigo yok” demiyorum. Ölçütü veriyorum, hasta kendi durumuna uyguluyor ve sonucu kendisi görüyor. Kendi vardığı bir sonucu, bir başkasının söylediği kadar kolay bırakmaz.
DÖRDÜNCÜ ADIM
Asıl nedene inmek
Şikâyetin adı yerinden oynadıktan sonra, geriye asıl soru kalır: peki bu sersemlik neden var?
Burada yaşam düzenini sorgularım. Uykuyu, uyku saatlerini, uyku kalitesini. İş ve ev yükünü. Uzun süredir taşınan kaygıları, kayıpları, dönemsel sıkıntıları. Bunları bir anket doldurur gibi değil, hastanın kendi hikâyesini anlatmasına izin vererek sorarım.
Sonra kronolojiyi kurmasını isterim. Bu şikâyetler ne zaman başladı? Hangi dönemlerde arttı? O dönemlerde hayatında ne oluyordu?
Ve burada, hemen her seferinde şu olur: bağlantıyı hasta kurar. Ben kurmam. Şikâyetlerinin başladığı dönemle hayatındaki düzensizliğin başladığı dönemi, şikâyetlerin arttığı dönemlerle zorlandığı dönemleri hasta kendisi yan yana getirir. Çoğu zaman bunu benim sorumu bile beklemeden yapar.
Bunun sebebi, bu bilginin ona yabancı olmaması. Bir yerlerde zaten biliyordu. Sadece kimse sormamıştı.
Bu sorgulamayı yıllardır aynı biçimde yaparken, tekrar eden bir örüntü fark ettim: bu tabloya bazı insanlar diğerlerinden belirgin biçimde daha yatkın. Uykuları, tansiyonları ve çocukluklarından gelen bazı özellikleri ortak. Bunu bir sonraki yazıda ayrıntısıyla ele alacağım.
Hastalarım bu bağlantıyı, eğitim düzeylerinden bağımsız olarak, çarpıcı bir kolaylıkla kuruyor. Bilmedikleri bir şeyi öğrenmiyorlar; bildikleri bir şeye izin veriliyor.
BEŞİNCİ ADIM
Yerine oturdu mu
Sonra dururum ve sorarım: “Sendeki olayın neden kaynaklandığını anladın mı? Kafanda tam oturdu mu?”
Bu soruyu sormak önemli, çünkü cevabını duymadan devam edilemez. Anlatılan şeyin karşı tarafta yerleşip yerleşmediğini varsaymak, hekimliğin en sık yapılan hatalarından biri. Hasta başını sallıyor olabilir; bu, anladığı anlamına gelmez.
Hastalarımın verdiği cevaplar bu noktada genellikle çok nettir. Ve o netliği duyduğumda, görüşmenin asıl işini yaptığını anlarım.
ALTINCI ADIM
Reçetesiz bitirmek
Sonra şunu söylerim: “Yıllarca yanlış bir şeyi büyüterek taşıdın. Şimdi bunu düzeltiyoruz. Ve düzeltirken sana ilaç vermeyeceğim. Çünkü ilişkiyi artık sen anladın; bunu sen düzelteceksin.”
Bu cümlenin iki ayrı işi var.
Birincisi, ilaç vermemenin gerekçesini açıkça ortaya koyuyor. Reçetesiz çıkan hasta, gerekçesi söylenmezse “demek bir şeyim yokmuş, ciddiye alınmadım” diye düşünür. Gerekçe söylendiğinde ise aynı durum tamamen başka bir şeye dönüşür.
İkincisi ve daha önemlisi, sorumluluğu yerine koyuyor. On yıldır hastalık rolünü taşıyan biri, o rolü bırakması için davet edilmiş oluyor. Uyku düzeni, yaşam ritmi, taşınan yükler — bunlar üzerinde çalışılabilecek şeyler. Ve üzerinde çalışacak olan kişi hasta.
Elbette bu, her hastada ilaç verilmeyeceği anlamına gelmez. Migren varsa migren tedavi edilir, altta yatan bir sorun varsa o sorunun gereği yapılır, gerektiğinde denge rehabilitasyonuna yönlendirilir, psikiyatrik destek gerekiyorsa açıkça konuşulur. Burada anlatılan, tek bir hasta grubuna — değerlendirmesi tamamlanmış, yapısal bir nedeni bulunmayan, yanlış bir etiketle yıllarını geçirmiş hastaya — dair bir yaklaşımdır.
YEDİNCİ ADIM
Yükü paylaşmak
Görüşmenin son kısmı, en sıra dışı olanı. Burada hastaya kendi durumumu anlatırım.
Şunu söylerim: “On yıldır bende bir şey var mı diye düşündün, araştırdın. Şu an sende de bende de, tesadüfen, ciddi bir hastalık ortaya çıkabilir. Bende çıkarsa yeni çıkmış olur. Ama sende çıkarsa sen bunu on yıl önce kurduğun o yanlış ilişkiyle yorumlayacaksın. İşte bu, benim işimin en zor tarafı.”
Bunu neden söylediğimi açıklayayım.
Bir önceki yazıda anlattığım asimetri gerçektir: etiketi koymak risk taşımaz, kaldırmak taşır. Meslektaşlarımın çoğunun bu taşa dokunmamasının sebebi ihmal değil, bu asimetridir. Ben bu riski alıyorum; ama alırken hastadan saklamıyorum.
Sonucu her seferinde beni şaşırtıyor. Hasta korkmuyor. Tam tersine, o ana kadar kendisi için yapılanı görmüş olduğu için, karşısındakinin durumunu da anlıyor. O andan itibaren ilişki tek yönlü bir bakım ilişkisi olmaktan çıkıyor. İki tarafın da bildiği ortak bir belirsizlik var, ve saklanan hiçbir şey yok.
Hekimliğin bana öğrettiği şeylerden biri bu: paylaşılan bilgi hastayı korkutmuyor. Korkutan şey, paylaşılmayan bilginin bıraktığı boşluk.
| Bu yazının söylemediği şey Burada anlatılanlar, baş dönmesinin çoğunlukla psikolojik olduğu ya da hekime başvurmaya gerek olmadığı anlamına gelmez. Anlatılan görüşmenin tamamı, ayrıntılı bir hikâye, kulak burun boğaz muayenesi ve nörolojik muayene yapıldıktan ve gerçek bir hastalık dışlandıktan sonra başlar. Ayrıca hiçbir görüşme kapıyı kapatmaz: şikâyetlerin karakteri değişirse, yenileri eklenirse ya da bir önceki yazıda sıralanan uyarı bulgularından biri ortaya çıkarsa, değerlendirme yeni baştan yapılır. |
Neden buna “sanat” diyorum
Yukarıdaki adımların hiçbiri tek başına özel değil. Hepsi tıp eğitiminin içinde var. Özel olan, hepsinin aynı görüşmede, doğru sırayla ve yeterli sürede yapılabilmesi.
Tecrübe biriktikçe bu adımlar bir listeye bakarak izlenen bir prosedür olmaktan çıkıyor. Hangi hastada nereye ağırlık vereceğinizi, hangi sessizliği bozmayacağınızı, hangi soruyu ne zaman soracağınızı bilmeye başlıyorsunuz. Bu noktada iş, uygulanan bir yöntem olmaktan çıkıp yapılan bir şeye dönüşüyor. Tecrübe sanata dönüşüyor, ve sanat hekime özgüven veriyor.
Bu özgüven olmadan yükü paylaşmak da mümkün değil. Kendi belirsizliğini hastasıyla açıkça konuşabilmek için, hekimin önce kendi değerlendirmesine güveniyor olması gerekiyor.
Pozitif KBB’nin ne olduğu sorusunun cevabı da burada. Hastaya iyi hissettiren şeyler söylemek değil. Doğru olanı, hastanın kendisinin kurabileceği bir biçimde söylemek. Aradaki fark, bir görüşmenin sonunda hastanın elinde ne kaldığında görünür hale geliyor: yeni bir etiket mi, yoksa kendi hayatına dair anlaşılmış bir bağlantı mı.
BU SERİNİN DEVAMI
Bölüm 4 — Kimler daha yatkın: uyku, tansiyon ve çocukluktan gelen hareket duyarlılığı.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişiye özel tıbbi değerlendirmenin yerini tutmaz. Baş dönmesinin pek çok nedeni vardır; bunların bir kısmı gecikmeden değerlendirilmeyi gerektirir.
Kaynaklar
Bisdorff A, von Brevern M, Lempert T, Newman-Toker DE. Classification of vestibular symptoms: towards an international classification of vestibular disorders. Journal of Vestibular Research, 2009;19(1–2):1–13.
Staab JP, Eckhardt-Henn A, Horii A, ve ark. Diagnostic criteria for persistent postural-perceptual dizziness (PPPD). Journal of Vestibular Research, 2017;27(4):191–208.
Bhattacharyya N, Gubbels SP, Schwartz SR, ve ark. Clinical practice guideline: benign paroxysmal positional vertigo (update). Otolaryngology–Head and Neck Surgery, 2017;156(3_suppl):S1–S47.
Kaski D, Tarnutzer AA, Agrawal Y, ve ark. The International Classification of Vestibular Disorders: achievements, challenges, and future directions. Journal of Vestibular Research, 2025;35(3):105–112.
